CÁCH ỨNG XỬ KHI HỌC SINH PHỔ THÔNG BỊ TỔN THƯỞNG

VỀ TINH THẦN, TÂM LÝ

 

Ngày nay, trong xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng Internet và cuộc cánh mạng khoa học công nghệ 4.0, bên cạnh những tác động tích cực đến sự phát triển kinh tế xã hội và đời sống con người, thì tác động tiêu cực cũng không hề nhỏ, đặc biệt tác động đối với nhận thức, hành vi của thế hệ trẻ, trong đó có học sính phổ thông. Khi học sinh có những biểu hiện bị tổn thương về tinh thần, tâm lý sẽ dẫn đến tư duy, nhận thức và hành vi bị sai lệnh, không thể kiểm soát, có thể dẫn đến hậu quả khôn lường.

1. Một số biểu hiện khi các em bị tổn thương tinh thần, tâm lý

Các em học sinh phổ thông là thế hệ trẻ tương lai của đất nước, nhiệm vụ trước mắt của các em là “Học tập và rèn luyện vì ngày mai lập thân, lập nghiệp”. Khi các em có những biểu hiện sau thì gia đình, nhà trường và xã hội phải quan tâm giáo dục và giúp đỡ,

- Khi các em có biểu hiện sa sút trong học tập, ham chơi, đua đòi, sống lập dị, tư duy chậm chạp, mất tập trung, đờ đẫn, hay ngủ quên, mất ngủ, ngủ gặp ác mộng, sút cân, ăn uống kém hoặc các em thần tượng người khác ở mức thái quá như thần tượng ca sỹ, nhân vật game, đại ca của xã hội đen.... đó là những biểu hiện của tổn thương về tinh thần, tâm lý và làm sai lệch nhận thức, hành vi của các em. Nếu được tư vấn, trợ giúp kịp thời sẽ giúp các em vượt qua khủng hoảng về tâm lý, hòa nhập với cuộc sống và tránh hậu quả lâu dài tổn thương về tâm lý, nhân cách.

- Khi các em bị rối loạn về cảm xúc như sợ hãi, kích động, giận dữ, lo âu, sợ sệt, hoảng loạn hoặc các em có biểu hiện bất thường như né tránh người khác, cách ly xã hội, tránh hoạt động gợi nhớ quá khứ, hay cáu gắt với người khác (kể cả với bố mẹ, thầy cô), tự nhiên đánh, chửi bạn một cách vô cớ hoặc thậm trí có hành vi dại dột như tự cắt tay mình, tự tử... đó là những dấu hiệu rất nặng về tổn thương tinh thần, tâm lý mà bản thân các em không thể tự kiểm soát và giải quyết được. Nếu không được quan tâm đúng mức, không có trợ giúp tích cực, xử trí không thỏa đáng của thầy cô và cha mẹ thì sẽ đẩy các em vào trạng thái khủng hoảng tâm lý và ảnh hưởng đến hình thành nhân cách và cuộc sống sau này của các em.

- Trường hợp các em vi phạm pháp luật, tệ nạn xã hội, nghiện hút, trộm cắp, cờ bạc, mại dâm... đó là những biểu hiện mà các em đã vi phạm nhiều lần, vi phạm nghiêm trọng, hành vi này thành thói quen nên rất khó sửa chữa. Nếu như không có biện pháp mạnh và cứng rắn có thể dẫn đến hành vi gây hậu quả nghiêm trọng.

2. Một số nguyên nhân của những biểu hiện tổn thương về tinh thần, tâm lý

Tổn thương về tinh thần, tâm lý của các em học sinh phổ thông có nhiều nguyên nhân:

- Tác động từ phía gia đình, gia đình có người mất, bố mẹ ly hôn, bố mẹ không hòa thuận, bố mẹ cãi vã nhau, đánh chửi nhau hoặc các em thường xuyên bị bố mẹ quở mắng, không tin tưởng, các em chứng kiến sự kiện khủng khiếp, thoát chết sau tai nạn...sẽ ảnh hưởng đến tâm lý các em, lúc nào các em cũng bị ám ảnh bởi sự việc, hiện tượng mà các em đã chứng kiến.

- Tác động từ bạn bè cũng ảnh hưởng không nhỏ tới tinh thần, tâm lý của các em, khi các em bị bạn bè cô lập, không chơi với mình, bị bạn đánh, bắt nạt, bị quấy rối tình dục....làm cho tâm lý cac em hoảng loạn, mất tập trung học tập.

- Tác động từ mạng Internet, môi trường mạng Internet đã tác động không nhỏ đến thói quen, nếp sống, suy nghĩ, nhận thức và giao tiếp của các em. Hiện nay hầu như em nào cũng có điện thoại thông minh có kết nối mạng Internet, các em dễ bị cuốn hút vào các trò chơi trên mạng, dẫn đến nghiện game, chát, Ficebook, xem tranh ảnh có nội dung xấu, khiến các em sao nhãng việc học tập, thay đổi cách giao tiếp với mọi người, thay đổi nếp sống, làm phai mờ thuần phong mỹ tục tốt đẹp. Khi các em bị đưa ảnh khỏa thân, yêu đương lên mạng Internet (có thể do ghép ảnh để trêu chọc bạn), hoặc các em bị nhiều người bình luận xấu trên Ficebook...sẽ làm cho các em lúng túng, không biết xử trí thế nào, có thể dẫn đến hành vi dại dột.

- Tác động từ các tệ nạn xã hội, những em có liên quan đến chất kích thích như ma túy, ma túy đá, bóng cười, những em bị tổn thương do bị hiếp dâm, bị lạm dụng tình dục, làm nhục, bị bắt cóc....sẽ làm cho tinh thần, tâm lý các em bị hoảng loạn, không thể kiểm soát được cảm xúc, hành vi của mình. Nếu không có biện pháp trợ giúp, giáo dục và xử lý phù hợp có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng.

- Nguyên nhân từ bệnh tật, có trường hợp các em bắt đầu có dấu hiệu bệnh, tật về não như bệnh tâm thần, tự kỷ, kém trí nhớ ... thầy cô, gia đình cần phải phát hiện sớm và gia đình phải đưa ngay các em tới cơ sở chữa bệnh để sớm giúp các em hồi phục về tâm lý.

3. Một số biện pháp ứng xử để giúp các em vượt qua khủng hoảng tinh thần, tâm lý

Khủng hoảng tinh thần, tâm lý chỉ là trạng thái tâm lý không bình thường tạm thời, nếu như có sự trợ giúp phù hợp và kịp thời của người khác thì trạng thái tâm lý đó lại trở lại bình thường. Để giúp các em vượt qua khủng hoảng tinh thần, tâm lý, cần phải:

 - Tách các em ra khỏi tình huống, sự kiện, sự việc đã ảnh hưởng, tổn thương đến tinh thần, tâm lý các em và phải được tư vấn, trợ giúp kịp thời, ví dụ tình huống các em gây gổ đánh nhau với bạn thì cần phải tách các em ra ngay, chăm sóc vết thương nếu có, giúp các em bình tĩnh để dần kiểm soát cảm xúc, sau đó tìm hiểu nguyên nhân sự việc, phân tích mặt đúng sai để các em nhận thức đúng về hành vi của mình, giúp các em dần hồi phục về tâm lý, tư vấn cách xử lý hợp lý nhất theo hướng tích cực, tránh các phản ứng thái quá của người lớn như quát mắng, nổi giận. Trường hợp này gia đình và nhà trường cần phải phối hợp chặt chẽ để giáo dục các em.

- Để tránh những tổn thương lâu dài về tinh thần, tâm lý cho các em, cần phải xây dựng cho các em môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện. Muốn vậy, nhà trường cần kiểm soát tốt việc sử dụng mạng Internet của các em, xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, thân thiện, không có bạo lực học đường, chú trọng giáo dục ứng xử, giáo dục kỹ năng sống để các em ứng xử với mọi người văn hóa, thân thiện, tình cảm, gần gũi, chia sẻ hơn. Mỗi thầy cô giáo phải là tấm gương sáng về đạo đức, lối sống, ứng xử cho học sinh noi theo. Nhà trường cần phải khen nhiều khi các em có thành tích, có việc làm tốt, có hành vi tốt, có lời nói hay, có cử chỉ đẹp...

- Môi trường giáo dục gia đình phải thực sự tình cảm, gần gũi, chia sẻ cùng các em, là chỗ dựa vững chắc về tinh thần, vật chất, là nơi giáo dục truyền thống gia đình tốt nhất cho các em. Muốn vậy cha mẹ phải là tấm gương sáng về đạo đức, lối sống, truyền thống gia đình, thường xuyên quan tâm, động viên, hướng dẫn các em các công việc gia đình,  sinh hoạt cá nhân và tự học hiệu quả. Cha mẹ phải nắm rõ tâm sinh lý của các em để tác động kịp thời theo hướng tích cực khi có sự việc, tình huống tiêu cực xẩy ra với các em. Cha mẹ cần phải tránh những sự việc, hành vi như ly hôn, đánh chửu nhau, cãi vã, không tin tưởng con, cũng không nên nuông chiều con quá mức như cho con nhiều tiền ...Gia đình cần khen các em nhiều hơn chê.

- Môi trường xã hội phải tốt đẹp hơn, văn hóa hơn, không có tiêu cực, tệ nạn xã hội. Chính quyền địa phương các cấp phải quản lý chặt chẽ các hoạt động xã hội theo Luật pháp để phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp của quê hương đất nước và hạn chế tiêu cực, tệ nạn xã hội, xây dựng xã hội văn minh, hiện đại. Trường hợp các em bị tổn thương nặng về tinh thần, tâm lý cần phải có sự vào cuộc mạnh mẽ của các tổ chức xã hội chuyên nghiệp, các chuyên gia tâm lý sẽ giúp cho các em cải thiện tốt hơn tình trạng tâm lý bất ổn, vượt qua khủng hoảng, hòa nhập cộng đồng.

4. Một số biện pháp phòng ngừa các tác nhân gây tổn thương tinh thần, tâm lý cho các em

Ông cha ta đã có câu “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, phòng ngừa là tốt nhất, không nên để xẩy ra mới giải quyết. Để tránh các tác nhân gây tổn thương đến tinh thần, tâm lý của các em, thì bên cạnh việc xây dựng môi trường giáo dục tốt cho các em, cần phải trang bị cho các em kiến thức, kỹ năng về ứng xử tình huống, sự việc thực tế có thể xẩy ra, giúp các em tự tin, bình tĩnh đối phó với tình huống xấu theo hướng tích cực, giúp các em tự bảo vệ mình và vượt qua khủng hoảng tâm lý.

- Các kỹ năng cần trang bị để các em biết cách ứng xử tình huống như: Cách ứng xử khi bị bắt nạt, bị bạn đánh như thế nào ? ứng xử khi bị nhiều người bình luận xấu trên Ficebook, Internet như thế nào ? ứng xử khi các em có biểu hiện yêu đương như thế nào ? ứng xử tình huống khi bố mẹ cãi vã, ly hôn, bố mẹ vi phạm pháp luật như thế nào ? ứng xử tình huống khi các em bị mất niềm tin ? ứng xử tình huống khi gặp phải tình huống bị hiếp dâm, đe dọa ? ứng xử tình huống khi bị lợi dụng, cám dỗ (vận chuyển hàng cấm, ma túy) ? ứng xử tình huống khi học tập sa sút, lười học, ham chơi ? ứng xử tình huống khi nghiện game, chat, Ficebook, Zalô ? ứng xử tình huống khi vi phạp pháp luật, tệ nạn xã hội..? ứng xử tình huống khi gặp người khác bị tai nạn trên đường...? ứng xử tình huống khi gặp vụ trộm cắp, đánh nhau, yêu đương, cơ bạc, say rượu...Đó là các tình huống, sự việc mà các em học sinh phổ thông có thể phải chứng kiến hoặc gặp trong thực tiễn, nếu như không được trang bị kỹ năng ứng xử phù hợp sẽ khiến các em lúng túng, không biết xử lý thê nào và có thể dẫn đến khủng hoảng tâm lý.

- Nhà trường, gia đình và xã hội cần quan tâm trang bị cho các em kỹ năng phòng tránh tai nạn thương tích, phòng tránh đuối nước, phòng tránh cháy nổ, phòng tránh điện giật, trang bị cho các em kỹ năng trú ẩn khi bão, sấm sét, sạt nở đất, hướng dẫn cho các em kỹ năng thắt dây an toàn, đội mũ bảo hiểm đúng cách khi tham gia giao thông... Cho các em tham gia các lớp dạy học kỹ năng sống, kỹ năng thoát thân, thoát hiểm khi gặp sự cố. Dạy cho các em nhận diện các mối nguy hại để tránh và biết cách ứng xử phù hợp như lạm dụng tình dục, buôn bán người...

- Để xử lý các tình huống, sự việc bất thường xẩy ra, các em cần phải có quy trình xử lý tình huống phù hợp, trước tiên các em cần phải bình tĩnh khi xử lý tình huống, trường hợp cần thiết phải báo ngay cha mẹ, thầy cô, chính quyền địa phương. Xử lý tình huống cần phải mềm dẻo nhất có thể, không nhất thiết ngay lúc đó các em phải giải quyết triệt để sự việc, có thể ghi lại hình ảnh đê giải quyết sau. Để giải quyết sự việc hiệu quả nhất, nên tạo môi trường thân thiện, văn hóa khi giải quyết sự việc, khi giải quyết mâu thuẫn trong cuộc sống nên bắt đầu bằng câu “Xin lỗi”, “Thái độ bình tĩnh, chào hỏi, tươi cười”....Khi các em giải quyết xong sự việc phải báo với cha mẹ, thầy cô hoặc chính quyền địa phương nếu cần thiết.

- Nhà trường, gia đình và xã hội cần quan tâm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, lành mạnh cho các em. Dạy cho các em cách ứng xử văn hóa với người xung quanh, dạy các em lối tư duy tích cực, nhìn nhận sự việc đa chiều theo hướng nhân văn, giúp các em cách vượt qua khó khăn, thách thức với thái độ lạc quan, tin tưởng. Làm được như vậy sẽ giúp các em hoàn thiện nhân cách, đạo đức, giúp các em trưởng thành hơn trong học tập và cuộc sống để trở thành người công dân có ích cho xã hội, cho đất nước.

 

                                                                   Hiệp Hòa, ngày 02 tháng 01 năm 2020

                                                                                         Người viết:

 

                                                                                   Nguyễn Thanh Hải

                                                               Trường THPT Hiệp Hoà số 2, Bắc Giang